რადიოსადგური „თურქეთის ხმა“ აგრძელებს მარიამ გაფრინდაშვილის საავტორო გადაცემათა ციკლს „მემლექეთზე ფიქრებით.“

მორიგი გადაცემა თურქეთის ამჟამინდელ ტერიტორიაზე არსებულ ქართულ ძეგლებს ეძღვნება.

საინფორმაციო სააგენტო „ნიუსპრესი“ გთავაზობთ სიუჟეტის რეზიუმეს:

მოგესალმებით. დღევანდელი გადაცემის თემაა ამბავი სამ ეკლესიაზე. წინა გადაცემაში როგორც გითხარით, ჩვენებურებზე და მათ ამბებზე თხრობას ფოლკლორის კუთხით ვაგრძელებ. ფოლკლორისტ შაჰვერ ქაიას წიგნში „კონტურები ართვინის ფოლკლორიდან“, ართვინში ძველი ქართული ტაძრების შესახებ ავტორის საინტერესო დაკვირვებებია აღნიშნული და ჩაწერილი. მათგან გამოვყოფ ამბავს სამ ეკლესიაზე, რომელთა შესახებ ადგილობრივი მაცხოვრებლები სხვადასხვა ლეგენდებს ჰყვებიან.

დღეს ართვინს, ცამდე აწვდილი მთების, მწვანე ტყეებისა და ფერად-ფერადი ტბების გამო თურქეთის შვეიცარიას ეძახიან. ართვინში წელიწადის ოთხი დროც კი ერთად იყრის თავს და ამიტომაც მისი ბუნება განსაკუთრებული და განსხვავებულია. თუმცა, გარდა ბუნების მრავალფეროვნებისა, ართვინის რეგიონი ნამდვილი მუზეუმია ღია ცის ქვეშ. იუსუფელისა და შავშეთის რეგიონებში თავმოყრილია რამდენიმე ძველი ქართული ტაძარი, რომელთაც იქ მცხოვრები ქართველები და თურქები განურჩევლად ყოველ მათგანს თამარის ეკლესიას უწოდებენ. მათ გადმოცემით იციან, რომ ადრე საუკუნეებში ერთიან საქართველოს ჰყავდა ქალი მეფე თამარი, რომელიც თავისი სურვილითა და შესაწირავით ტაძრებს აშენებინებდა. ადგილობრივებმა ამის გარდა ტაძრების შესახებ სხვა ისტორიული არაფერი იციან და ისინი კედლებზე ამოტვიფრულ ძველ ქართულ დამწერლობას უცნაურ, „გაურკვეველ შრიფტულ“ დამწერლობას ეძახიან. სოფლელები იქ ჩასულ ყველა მკვლევარსა თუ ტურისტს ტაძრამდე გზას დაუზარებლად უკვლევენ, თუმცა, მათი თქმით, ბევრია განძის მაძიებელი, რომელიც ზიანსაც კი აყენებს ამ ისტორიულ ძეგლებს.

ფოლკლორისტ შაჰვერ ქაიას ამ ტაძრების შესახებ ფოლკლორული მასალის შეგროვება ადგილობრივებისგან, გასული საუკუნის 70-იან წლებში დაუწყია. საინტერესოა მისი ჩანაწერები ამასთან დაკავშირებით. სწორედ მის მიერ აღწერილი სამი ეკლესიიდან ერთ-ერთის ამბავი ასეთია:

იუსუფელის რეგიონის სოფელ ალთიფარმაქში შემაღლებულ ადგილას დგას ეკლესია, რომელიც თლილი ქვის კრამიტითაა დახურული, კედლებზე ოსტატის დახვეწილი ხელით შესრულებული ორნამენტებია გამოკვეთილი. ძალიან ნაზი ორნამენტების საუკუნეების შემდეგაც ასეთი უცვლელი სახით მოღწევა მნახველის თვალს აკვირვებს. ადგილობრივები ამბობენ, რომ ამ ტაძრისთვის ქვები ძალიან შორიდან, ჯორების დახმარებით არის მოტანილი და შეგროვებული. ადგილობრივ მაცხოვრებლებს ტაძარი, მისი შიდა მხარის დასაცავად და შესანარჩუნებლად, მეჩეთად გადაუკეთებიათ. ეკლესიის შიდა კედლებზე გამოსახული ფრესკები კი კირით შეუთეთრებიათ. ტაძრის გარეთა ფასადს რაც შეეხება, მკვლევარი ამბობს, რომ ის ისეთივე ხელშეუხებელია, როგორიც საუკუნეების წინ იყო. იმის გამო, რომ ეკლესია ფერდობზეა აგებული, მისი უკანა ანუ ჩრდილოეთი მხარე მთიდან დაშვებული მიწითაა დაფარული, თუმცა იქაური მკვიდრები დრო და დრო მას ასუფთავებენ ხოლმე. ტაძრის აღწერისას მას მკვლევარი „ბარჰალად“ მოიხსენიებს, ანუ ესაა პარხალის მონასტერი, რომელიც მე-10-ე საუკუნეში დავით კურაპალატმა ააგო.

საინტერესოა ფოლკლორისტის მიერ დახასიათებული მეორე ეკლესია, რომელიც, მისი თქმით, იმავე იუსუფელის რეგიონში მდებარეობს და ისიც მეჩეთადაა ქცეული. მინდა შეგახსენოთ, რომ შაჰვერ ქაია ამ ტაძრების შესახებ ინფორმაციას 70-იან წლებში აგროვებდა. დღეს ართვინში მდებარე რამდენიმე ქართული ტაძარი თურქეთის კულტურის სამინისტროს მეთვალყურების ქვეშ არის და ქართული მხარის დახმარებითაც მათი რესტავრაციის შესახებ მოლაპარაკებები მიმდინარეობს. აღსანიშნავია ტაძრის გარეთა კედლებზე გამოსახული ცხოველთა ორნამენტები. ადგილობრივებს შიდა ფრესკები არ წაუშლიათ და ისინი ისევე ცოცხლად გამოიყურებიან, როგორც საუკუნეების წინ. ფოლკლორისტის აღწერილი ეს ტაძარი თურქული გამოთქმით იშჰანი ანუ იშხნის მონასტერია, რომელიც მე-7-ე საუკუნის 30-იან წლებში ეპისკოპოსმა ნერსესმა ააშენებინა. არაბების შემოსევის დროს დანგრეული და მიტოვებული ეკლესია კი ხელთავიდან, მე-9-ე საუკუნის პირველ ათეულ წლებში გრიგოლ ხანძთელის მოწაფემ საბა იშხნელმა განაახლა. მე-10-ე საუკუნეში იგი კვლავ საფუძვლიანად აღადგინეს, მაგრამ საბოლოო სახე ტაძარმა 1032 წელს, ბაგრატ IV-ის მეფობის დროს, ხუროთმოძღვარ ივანე მორჩაისძის ხელში მიიღო.

მესამე ეკლესიის ამბავს რაც შეეხება, ამ ძეგლის საკვლევად შაჰვერ ქაია ართვინში 1992 წელს ჩასულა. ტაძარი შავშეთის რეგიონში მდებარეობს და მას ჯევიზლის სახელით მოიხსენიებენ, რაც თურქულიდან კაკლებიანს ან კაკლის ხეებიანს ნიშნავს. ტაძრის ერთ-ერთ შიდა კედელში ქვის საათი ყოფილა ჩატანებული, რომელიც დროს მომართვის გარეშე აჩვენებდა, მისი მუშაობის მექანიზმი იმ პერიოდში ვერავის აუხსნია. შემდგომში მას ელვა დასცემია და განადგურებულა. ერთხანს სოფლელები ტაძარში შესვლას დაუშინებია, რადგანაც ტაძრის კედლები ისეთ ექოს გამოსცემდა თურმე, რომ სოფლის მკვიდრებს ეკლესიაში დასახლებული ავი სულები ეგონათ და ამიტომაც მათ ტაძარი გამხმარი ბალახით აუვსიათ, ცეცხლი წაუკიდიათ და მათი ფიქრით შიგ ავი სულები გამოუწვიათ. მკვლევარი ამ ეკლესიას მოიხსენიებს როგორც ტიბეთი, ეს ცნობილი ტბეთის მონასტერია, რომლის პირვანდელი სახე მე-10-ე საუკუნეში ერისთავთ-ერისთავის აშოტ კუხის მიერ არის აგებული.

ტაო-კლარჯეთის ძველ ქართულ ძეგლებზე ისტორიული თუ არქიტექტურული, ასევე ხელოვნებათმცოდნეთა მიერ არაერთი კვლევა ჩატარებულა და ბევრი კარგი წიგნიც არსებობს ამის შესახებ, რაზეც ჩვენს მსმენელს ხელი მიუწვდება. თუმცა მინდა ვთქვა, რომ ჩვენი გადაცემის დროის სიმცირის გამო ამ თემას ცოტათი ზედაპირულად შევეხეთ და შევეცადეთ მხოლოდ იმ ტაძრების ქართული ტოპონიმები ამოგვეცნო, რაზეც მკვლევარს თავის თურქულად დაწერილ წიგნში აქვს საუბარი.


http://www.trt.net.tr/georgian/programebi/2017/03/05/memlek-et-ze-p-ik-rebit-5-2017-684345